شناسنامهٔ غذا
سیاهدانه
نام‌های دیگر: شونیز Nigella seeds (black cumin) · Nigella sativa L.
دانهٔ ریز و سه‌گوش گیاه سیاهدانه از خانوادهٔ آلاله که روی نان یا در ترشی می‌ریزیم. بخش بزرگی از وزنش روغن است: در نمونهٔ ایرانی ۴۰٫۳۵ درصد وزن خشک دانه روغن و ۲۲٫۶ درصد پروتئین بود. تیموکینون، ترکیبی که بیشتر اثرها به آن نسبت داده می‌شود، از ترکیبات اصلی بخش فرار روغن است.[۱۴][۱][۲]
- ۴۰٫۴گرمچربی (روغن)
- ۲۲٫۶گرمپروتئین
- ۳۲٫۷گرمکربوهیدرات کل
- ۴٫۴گرمخاکستر (کل مواد معدنی)
در ۱۰۰ گرم دانهٔ سیاه‌دانهٔ ایرانی، بر پایهٔ وزن خشک[۱]
ماشین‌حساب ارزش غذایی
ارزش غذایی سیاهدانه در ۲ گرم (کارآزمایی یکساله)
وزن قاشق سیاهدانه را در منبع معتبری پیدا نکردیم، برای همین مقدارها به گرم و از کارآزمایی‌هاست: ۰٫۹ تا ۵ گرم در روز در کارآزماییهای دیابت و پیشدیابت و ۲ گرم در کارآزمایی یکساله. ترازوی آشپزخانه بهترین راه است؛ عدد دلخواهت را در «وزن دلخواه» بنویس.[۵][۴]
مواد معدنی
USDA دادهٔ سیاهدانه ندارد. این عددها از تحلیل آزمایشگاهی دانهٔ ایرانی و بر پایهٔ وزن خشک است. انرژی، فیبر، ویتامین‌ها و تک‌تک مواد معدنی در این منبع گزارش نشده و به‌جای عدد برآوردی، خالی مانده است. نوار رنگی درصد ارزش روزانه است، بر پایهٔ مقادیر مرجع FDA برای بزرگسالان.[۱][۳]
مقایسه
سیاه‌دانهٔ ایرانی در کنار سیاه‌دانهٔ تونسی
| در ۱۰۰ گرم | سیاه‌دانهٔ ایرانی[۱] | سیاه‌دانهٔ تونسی[۱] |
|---|---|---|
| روغن (گرم) | ۴۰٫۴ | ۲۸٫۵ |
| پروتئین (گرم) | ۲۲٫۶ | ۲۶٫۷ |
| کربوهیدرات کل (گرم) | ۳۲٫۷ | ۴۰ |
| خاکستر (گرم) | ۴٫۴ | ۴٫۹ |
| اسید لینولئیک (درصد اسیدهای چرب) | ۴۹٫۲ | ۵۰٫۳ |
| اسید اولئیک (درصد اسیدهای چرب) | ۲۳٫۷ | ۲۵ |
| اسید پالمیتیک (درصد اسیدهای چرب) | ۱۸٫۴ | ۱۷٫۲ |
عددهای دانه در ۱۰۰ گرم وزن خشک است. ترکیب دانه با محل رویش فرق می‌کند: در یک نمونهٔ عربستانی ۴۳٫۷ درصد وزن دانه روغن بود و ۵۹٫۸ درصد اسیدهای چرب آن اسید لینولئیک.[۱][۲]
احتیاط
چه کسانی در مصرف سیاهدانه احتیاط کنند؟
داروی کاهندهٔ قند یا انسولین
در کارآزمایی یکساله، ۲ گرم سیاهدانه در روز کنار داروهای خوراکی قند، قند ناشتا را از ۱۹۵ به ۱۷۲ میلیگرم در دسی‌لیتر رساند. اگر داروی دیابت مصرف می‌کنی، قندت را پایش کن و پزشک را در جریان بگذار.[۴]
داروی فشار خون
در فراتحلیل ۱۱ کارآزمایی با ۸۶۰ نفر، فشار سیستولیک حدود ۳٫۳ و دیاستولیک حدود ۲٫۸ میلی‌متر جیوه بیشتر از گروه مقایسه پایین آمد. کنار داروی فشار، فشارت را منظم اندازه بگیر.[۸]
بیماری کلیه
گزارشی از نارسایی حاد کلیه در یک مرد میانسال مبتلا به دیابت پس از مصرف سیاهدانه منتشر شده است. یک گزارش موردی است و نشان نمی‌دهد این عارضه شایع است، اما با بیماری کلیه مکمل را بدون نظر پزشک مصرف نکن. در کارآزماییهای دیابت نوع ۲، کراتینین و آنزیم‌های کبدی (ALT و AST) تغییر معناداری نکردند.[۱۰][۷]
روغن روی پوست
گزارش‌های موردی از درماتیت تماسی آلرژیک تا واکنش‌های شدید تاول‌دار منتشر شده است. در یک گزارش، زنی ۲۸ ساله که روزی یک‌بار روغن را به تمام پوستش می‌مالید، حدود یک هفته بعد دچار بثورات گسترده، تورم اندام‌ها و بزرگی غدد لنفاوی شد. اگر قرمزی، خارش یا تاول دیدی، قطع کن و به پزشک مراجعه کن.[۱۱][۱۲][۱۳]
بارداری، شیردهی و کودکان
کارآزمایی‌ها روی بزرگسالان با میانگین سنی ۴۳ تا ۵۶ سال انجام شده‌اند. در بارداری و شیردهی و برای کودکان مقدار مکملی مصرف نکن؛ مقدار کمی که روی نان یا در غذا می‌ریزی موضوع جداگانه‌ای است.[۵]
خرید، مصرف و نگهداری
نکته‌های خرید و مصرف سیاهدانه
مقدار در مطالعات
در کارآزماییهای دیابت و پیشدیابت ۰٫۹ تا ۵ گرم در روز و در کارآزمایی یکساله ۲ گرم دانه مصرف شد. برای روغن، کارآزمایی آسم روزی دو کپسول ۵۰۰ میلی‌گرمی، یعنی ۱ گرم، به کار برد. بیشتر از مقدار مطالعات داده‌ای نداریم.[۵][۴][۶]
مدت و نظم
بیشتر کارآزماییهای قند ۸ تا ۲۴ هفته طول کشیدند. خوردن گاه‌به‌گاه را با این نتایج مقایسه نکن.[۵]
پودر یا روغن
در فراتحلیل فشار خون، پودر دانه فشار را بیشتر از روغن پایین آورد. در کارآزماییهای قند و چربی بیشتر روغن به کار رفته بود: ۹ کارآزمایی از ۱۱ کارآزمایی دیابت و پیشدیابت.[۸][۵]
انتخاب روغن
تیموکینون ۱۱ روغن و کپسول بازار از حدود ۳ تا ۸۰۹ میلیگرم در ۱۰۰ گرم فرق داشت و کپسولی که ۶ ماه از تاریخ مصرفش گذشته بود کمترین مقدار را داشت. اگر برچسب مقدار تیموکینون دارد، همان را ملاک مقایسه بگیر و تاریخ مصرف را ببین.[۹]
نگهداری
گرما، نور و اکسیژن تیموکینون روغن را کم می‌کند و روغن پرس سرد زودتر اکسید می‌شود. روغن را در بطری تیره و دربسته دور از گرما نگه دار؛ دانه هم پرروغن است، پس آن را به مقدار کم آسیاب کن و پودر را دربسته نگه دار.[۹][۱]
پرسش‌های رایج
پرسش‌های رایج دربارهٔ سیاهدانه
در مطالعات روزی چقدر سیاهدانه مصرف شده؟
معمولاً حدود ۱ تا ۲ گرم پودر یا روغن؛ دامنهٔ کارآزماییهای دیابت و پیشدیابت ۰٫۹ تا ۵ گرم در روز بود و کارآزمایی یکساله ۲ گرم دانه به کار برد.[۵][۴]
سیاهدانه جای داروی دیابت را میگیرد؟
نه. در کارآزمایی یکساله بیماران داروهای خوراکیشان را ادامه دادند و سیاهدانه کنار آنها مصرف شد؛ HbA1c در این گروه از ۸٫۶ به ۸٫۲ درصد رسید و در گروه دارونما از ۸٫۲ به ۸٫۵ درصد بالا رفت.[۴]
همهٔ روغنهای سیاهدانه یکیاند؟
نه. تیموکینون ۱۱ محصول بازار از حدود ۳ تا ۸۰۹ میلیگرم در ۱۰۰ گرم متفاوت بود؛ یعنی دو بطری با یک برچسب ممکن است دهها برابر با هم فرق داشته باشند.[۹]
روغن سیاهدانه را روی پوست بمالیم؟
روی سطح وسیع پوست نه. چند گزارش موردی از واکنش آلرژیک پوستی، گاهی شدید، منتشر شده است.[۱۱][۱۲][۱۳]
چرا جدول انرژی و ویتامین ندارد؟
USDA دادهٔ سیاهدانه ندارد و منبع آزمایشگاهی ما برای دانهٔ ایرانی فقط روغن، پروتئین، خاکستر و کربوهیدرات را بر پایهٔ وزن خشک گزارش کرده است. عدد برآوردی نگذاشتیم.[۱]
منابع (۱۴)
- Cheikh-Rouhou S, Besbes S, Hentati B, Blecker C, Deroanne C, Attia H. Nigella sativa L.: chemical composition and physicochemical characteristics of lipid fraction. Food Chemistry. 2007;101(2):673–681. doi.org/10.1016/j.foodchem.2006.02.022
- Farhan N, Salih N, Salimon J. Physiochemical properties of Saudi Nigella sativa L. ('Black cumin') seed oil. OCL. 2021;28:11. doi.org/10.1051/ocl/2020075
- U.S. Food and Drug Administration. Daily Value on the Nutrition and Supplement Facts Labels. fda.gov/food/nutrition-facts-label/daily-value-nutrition-and-supplement-facts-labels
- Kaatabi H, Bamosa AO, Badar A, et al. Nigella sativa improves glycemic control and ameliorates oxidative stress in patients with type 2 diabetes mellitus: placebo controlled participant blinded clinical trial. PLoS ONE. 2015;10(2):e0113486. doi.org/10.1371/journal.pone.0113486
- Saadati S, Naseri K, Asbaghi O, et al. Nigella sativa supplementation improves cardiometabolic indicators in population with prediabetes and type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Frontiers in Nutrition. 2022;9:977756. doi.org/10.3389/fnut.2022.977756
- Koshak A, Wei L, Koshak E, et al. Nigella sativa supplementation improves asthma control and biomarkers: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Phytotherapy Research. 2017;31(3):403–409. doi.org/10.1002/ptr.5761
- Karimi M, Pirzad S, Pourfaraji SMA, et al. Effects of black seed (Nigella sativa L.) on cardiometabolic indices in type 2 diabetic patients: a systematic review and meta-analysis of RCTs. Complementary Therapies in Medicine. 2025;90:103174. doi.org/10.1016/j.ctim.2025.103174
- Sahebkar A, Soranna D, Liu X, et al. A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials investigating the effects of supplementation with Nigella sativa (black seed) on blood pressure. Journal of Hypertension. 2016;34(11):2127–2135. doi.org/10.1097/HJH.0000000000001049
- Khaikin E, Chrubasik-Hausmann S, Kaya S, Zimmermann BF. Screening of thymoquinone content in commercial Nigella sativa products to identify a promising and safe study medication. Nutrients. 2022;14(17):3501. doi.org/10.3390/nu14173501
- Arslan E, Sayin S, Demirbas S, et al. A case study report of acute renal failure associated with Nigella sativa in a diabetic patient. Journal of Integrative Medicine. 2013;11(1):64–66. doi.org/10.3736/jintegrmed2013010
- Zedlitz S, Kaufmann R, Boehncke WH. Allergic contact dermatitis from black cumin (Nigella sativa) oil-containing ointment. Contact Dermatitis. 2002;46(3):188. doi.org/10.1034/j.1600-0536.2002.460318.x
- Gaudin O, Toukal F, Hua C, et al. Association between severe acute contact dermatitis due to Nigella sativa oil and epidermal apoptosis. JAMA Dermatology. 2018;154(9):1062. doi.org/10.1001/jamadermatol.2018.2120
- Fargeas M, Calugareanu A, Ben-Said B. Drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (DRESS) syndrome after topical use of Nigella sativa (black cumin) oil. Contact Dermatitis. 2022;87(2):203–204. doi.org/10.1111/cod.14127
- Tavakkoli A, Mahdian V, Razavi BM, Hosseinzadeh H. Review on clinical trials of black seed (Nigella sativa) and its active constituent, thymoquinone. Journal of Pharmacopuncture. 2017;20(3):179–193. doi.org/10.3831/KPI.2017.20.021
به‌روزرسانی: ۱ آبان ۱۴۰۵. این محتوا آموزشی است و جایگزین مشاورهٔ پزشک یا متخصص تغذیه نیست.
