درون یک دانه
سیاه‌دانه چیست و چه چیزی در آن هست
سیاه‌دانه دانه‌ی گیاه Nigella sativa است؛ گیاهی یک‌ساله از خانواده‌ی آلاله (Ranunculaceae)۹. همان دانه‌های ریز و سه‌گوش سیاهی که روی نان می‌پاشیم یا کنار ترشی می‌ریزیم.
بخش بزرگی از وزن این دانه روغن است. در یک نمونه‌ی عربستانی، ۴۳٫۷ درصد وزن دانه روغن بود و حدود ۶۰ درصد اسیدهای چرب این روغن را اسید لینولئیک تشکیل می‌داد۱۰. در بخش فرار روغن، تیموکینون یکی از دو ترکیب اصلی بود و حدود ۲۵ درصد آن را تشکیل می‌داد۱۰. پژوهشگران بیشتر اثرهای سیاه‌دانه را به همین تیموکینون نسبت می‌دهند۹.
یک دانه‌ی سیاه‌دانه چه دارد
نمونه‌ی عربستانی؛ تحلیل آزمایشگاهی ترکیبات۱۰.
اما مقدار تیموکینون در محصولات بازار یکسان نیست. در بررسی ۱۱ روغن و کپسول سیاه‌دانه، مقدار آن از حدود ۳ تا ۸۰۹ میلی‌گرم در هر ۱۰۰ گرم متفاوت بود۱۱. یعنی دو بطری با یک برچسب ممکن است ده‌ها برابر با هم فرق داشته باشند. درباره‌ی این تفاوت در بخش «انتخاب و نگهداری» بیشتر می‌گوییم.
یک روغن، ده‌ها برابر تفاوت
تیموکینون محصولات بازار، میلی‌گرم در هر ۱۰۰ گرم، روی محور لگاریتمی۱۱.
کمترین مقدار متعلق به کپسولی بود که تاریخ مصرفش گذشته بود۱۱.
در این مقاله فقط سراغ نتایجی می‌رویم که در انسان آزموده شده‌اند؛ یعنی کارآزمایی‌های بالینی و فراتحلیل‌های آن‌ها.
پرشواهدترین بخش
قند خون: پرشواهدترین بخش ماجرا
تصویر کلی
در فراتحلیل بزرگی که ۵۰ کارآزمایی را کنار هم گذاشت، سیاه‌دانه قند ناشتا را به‌طور میانگین حدود ۱۵ میلی‌گرم در دسی‌لیتر و قند سه‌ماهه (HbA1c) را حدود نیم درصد پایین آورد۱.
در دیابت و پیش‌دیابت
وقتی فقط مبتلایان به دیابت نوع ۲ و پیش‌دیابت بررسی شدند، اثر بزرگ‌تر بود. در فراتحلیل ۱۱ کارآزمایی با ۶۶۶ نفر، قند ناشتا حدود ۲۴ میلی‌گرم در دسی‌لیتر و HbA1c حدود ۰٫۵ درصد کم شد۲. فراتحلیل جدیدتری با ۱۶ کارآزمایی در دیابت نوع ۲ هم کاهش حدود ۲۱ میلی‌گرم در دسی‌لیتری قند ناشتا و ۰٫۴۴ درصدی HbA1c را گزارش کرد۳. در این فراتحلیل، اثر بر قند ناشتا در مصرف بیش از ۸ هفته دیده شد۳.
یک نمونه‌ی واقعی
در یک کارآزمایی یک‌ساله در عربستان، ۱۱۴ بیمار دیابت نوع ۲ که همه داروی خوراکی قند می‌خوردند به دو گروه تقسیم شدند. یک گروه روزانه ۲ گرم سیاه‌دانه گرفت و گروه دیگر دارونما۶. در گروه سیاه‌دانه قند ناشتا از ۱۹۵ به ۱۷۲ میلی‌گرم در دسی‌لیتر و HbA1c از ۸٫۶ به ۸٫۲ درصد رسید؛ در گروه دارونما قند ناشتا ثابت ماند و HbA1c از ۸٫۲ به ۸٫۵ درصد بالا رفت۶. در همین مطالعه نشانگر آسیب اکسیداتیو پایین آمد و ظرفیت آنتی‌اکسیدانی خون بیشتر شد۶.
آنتی‌اکسیدان و التهاب
در مبتلایان به دیابت و پیش‌دیابت، سیاه‌دانه پروتئین واکنشی C (CRP، نشانگر التهاب) و مالون‌دی‌آلدهید (MDA، نشانگر آسیب اکسیداتیو) را هم کاهش داد۲.
کارآزمایی یک‌ساله: ۱۱۴ بیمار دیابت نوع ۲
همه داروهای خوراکی قند را ادامه دادند؛ یک گروه روزانه ۲ گرم سیاه‌دانه و گروه دیگر دارونما گرفت۶.
سیاه‌دانه کنار داروها مصرف شد، نه به‌جای آن‌ها۶.
چقدر مطمئنیم؟ بیشتر کارآزمایی‌ها کوچک بودند و نتایجشان با هم فاصله داشت. پژوهشگران قطعیت بیشتر این یافته‌ها را «کم» یا «خیلی کم» ارزیابی کردند۲. نکته‌ی مهم‌تر اینکه در کارآزمایی یک‌ساله، بیماران داروهای قندشان را ادامه دادند و سیاه‌دانه کنار آن‌ها مصرف شد۶. پس سیاه‌دانه یک کمک کنار درمان است، نه جایگزین آن.
عوامل خطر قلب
چربی خون، فشار خون و وزن
چربی خون
در فراتحلیل ۵۰ کارآزمایی، کلسترول تام حدود ۱۷، کلسترول بد (LDL) حدود ۱۸ و تری‌گلیسرید حدود ۱۶ میلی‌گرم در دسی‌لیتر پایین آمد۱. در فراتحلیل مخصوص دیابت نوع ۲ هم کلسترول تام حدود ۱۹ و LDL حدود ۲۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر کم شد۳. در این فراتحلیل، بهبود LDL در مقدارهای بیش از ۱ گرم در روز دیده شد۳.
فشار خون
یک فراتحلیل ۱۱ کارآزمایی با ۸۶۰ نفر، از افراد دارای فشار خون بالا تا افراد با فشار طبیعی، را بررسی کرد۴. بعد از میانگین ۸ هفته مصرف، فشار سیستولیک (عدد بالا) حدود ۳٫۳ و فشار دیاستولیک (عدد پایین) حدود ۲٫۸ میلی‌متر جیوه بیشتر از گروه مقایسه پایین آمد۴. در این تحلیل، پودر دانه فشار را بیشتر از روغن پایین آورد۴.
وزن
در فراتحلیل ۱۳ کارآزمایی با ۸۷۵ بزرگسال، سیاه‌دانه وزن را حدود ۱٫۸ کیلوگرم و نمایه‌ی توده‌ی بدنی را حدود ۰٫۸۵ واحد بیشتر از دارونما کم کرد۵. این اثر کوچک است و جای رژیم و تحرک را نمی‌گیرد.
اثرهای تجمیعی فراتحلیل‌ها
یک گروه را انتخاب کنید. نقطه اثر میانگین است، خط افقی فاصله‌ی اطمینان ۹۵٪ و خط عمودی یعنی «بدون تغییر».
قند ناشتا (میلی‌گرم در دسی‌لیتر)
HbA1c (درصد)
چربی خون (میلی‌گرم در دسی‌لیتر)
فشار خون، وزن و CRP
عددهای منفی یعنی کاهش در برابر گروه مقایسه. اعداد منبع ۱ از ۵۰ کارآزمایی تجمیع شده‌اند۱.
کمک کنار اسپری
آسم: کمک کنار اسپری، نه به‌جای آن
در یک کارآزمایی دوسوکور در عربستان، ۸۰ بیمار مبتلا به آسم علاوه بر درمان معمول خود، ۴ هفته روزی دو کپسول ۵۰۰ میلی‌گرمی روغن سیاه‌دانه یا دارونما گرفتند۷. در پایان، امتیاز آزمون کنترل آسم در گروه سیاه‌دانه ۲۱٫۱ و در گروه دارونما ۱۹٫۶ بود۷. تعداد ائوزینوفیل‌های خون، یعنی سلول‌هایی که در التهاب آلرژیک بالا می‌روند، در گروه سیاه‌دانه کم شد۷.
آسم: ۸۰ بیمار، ۴ هفته
امتیاز آزمون کنترل آسم در پایان مطالعه؛ هر دو گروه درمان معمول خود را ادامه دادند۷.
یک فراتحلیل که چهار کارآزمایی با ۱۸۷ بیمار آسمی را تجمیع کرد هم نشان داد سیاه‌دانه امتیاز کنترل آسم و حجم بازدمی ثانیه‌ی اول (FEV1) را بهتر می‌کند۸. مدت این مطالعات ۴ هفته تا ۳ ماه بود۸. باز هم تأکید می‌کنیم: سیاه‌دانه در همه‌ی این مطالعات «کنار» داروهای آسم مصرف شد.
منظم، کنار دارو
روش درست مصرف، انتخاب و نگهداری
خط زمان مصرف
اسلایدر را جابه‌جا کنید تا ببینید در هر بازه‌ی زمانی، کدام کارآزمایی با چه مقداری چه نتیجه‌ای گرفت.
امتیاز کنترل آسم ۲۱٫۱ در برابر ۱۹٫۶ دارونما؛ کاهش ائوزینوفیل خون (−۵۰ در برابر +۱۵ سلول در میکرولیتر)۷
پودر یا روغن؟
- پودر دانهکاهش فشار سیستولیک و دیاستولیک بیشتر از روغن۴
- پودر دانه۲ گرم در روز در کارآزمایی یک‌ساله‌ی دیابت۶
- روغن۹ کارآزمایی از ۱۱ کارآزمایی دیابت و پیش‌دیابت روغن به کار بردند۲
- روغنبهبود HbA1c و LDL در زیرگروه روغن و مقدار بیش از ۱ گرم در روز۳
- روغن۱ گرم در روز (۲ کپسول ۵۰۰ میلی‌گرمی) در کارآزمایی آسم۷
سیاه‌دانه یک کمک کنار درمان است، نه جایگزین آن.
قبل از شروع بخوانید
چه کسانی احتیاط کنند
- مصرف داروی کاهنده‌ی قند یا انسولیندر کارآزمایی یک‌ساله، سیاه‌دانه در کنار داروهای خوراکی قند، قند خون را بیشتر پایین آورد۶. اگر داروی دیابت مصرف می‌کنید، قندتان را پایش کنید و پزشک را در جریان بگذارید.
- مصرف داروی فشار خونسیاه‌دانه فشار خون را کمی پایین می‌آورد۴. در کنار داروی فشار، فشارتان را منظم اندازه بگیرید.
- بیماری کلیهگزارشی از نارسایی حاد کلیه در یک مرد میانسال مبتلا به دیابت پس از مصرف سیاه‌دانه منتشر شده است۱۲. این یک گزارش موردی است و نشان نمی‌دهد چنین عارضه‌ای شایع است، اما اگر بیماری کلیه دارید، بدون نظر پزشک مکمل مصرف نکنید. در کارآزمایی‌های دیابت، کراتینین و آنزیم‌های کبدی (ALT و AST) به‌طور معنادار تغییر نکردند۳.
- روغن روی پوستچند گزارش موردی از واکنش آلرژیک پوستی به روغن سیاه‌دانه منتشر شده است؛ از درماتیت تماسی با پماد حاوی این روغن۱۳ تا واکنش‌های شدید تاول‌دار۱۴. در یک گزارش، زنی ۲۸ ساله که روزی یک‌بار روغن را به تمام پوستش می‌مالید، حدود یک هفته بعد دچار بثورات گسترده، تورم اندام‌ها و بزرگی غدد لنفاوی شد و با درمان کورتونی ظرف حدود یک ماه بهبود یافت۱۵. اگر بعد از مالیدن روغن قرمزی، خارش یا تاول دیدید، مصرف را قطع کنید و به پزشک مراجعه کنید.
- بارداری، شیردهی و کودکانکارآزمایی‌ها روی بزرگسالان انجام شده‌اند و میانگین سنی شرکت‌کنندگان ۴۳ تا ۵۶ سال بود۲. در بارداری و شیردهی و برای کودکان، مقدار مکملی را مصرف نکنید. مقدار کمی که روی نان یا در غذا ریخته می‌شود موضوع جداگانه‌ای است.
- عوارض عمومیدر مرور کارآزمایی‌ها عوارض سیاه‌دانه جزئی گزارش شده است۹. در کارآزمایی‌های آسم هم عوارض خفیف و گذرا بود۸. با این حال، بیشتر از مقدار مطالعات مصرف نکنید؛ داده‌ای برای مقدارهای خیلی بیشتر نداریم.
روغن روی پوست: گزارش‌های موردی
- پماد حاوی روغن سیاه‌دانهدرماتیت تماسی آلرژیک۱۳.
- روغن سیاه‌دانهدرماتیت تماسی شدید همراه با مرگ سلول‌های پوست۱۴.
- روغن روی تمام پوست، زن ۲۸ سالهواکنش دارویی گسترده (DRESS)؛ بهبود در حدود یک ماه با کورتون۱۵.
اگر بعد از مالیدن روغن قرمزی، خارش یا تاول دیدید، مصرف را قطع کنید و به پزشک مراجعه کنید.
اگر فقط یک بخش را می‌خوانید
جمع‌بندی در ۵ خط
- سیاه‌دانه قند ناشتا و قند سه‌ماهه را کمی پایین می‌آورد و اثرش در مبتلایان به دیابت بیشتر است۱،۲،۳.
- کلسترول بد و تری‌گلیسرید را کم می‌کند۱،۳.
- فشار خون را حدود ۳ میلی‌متر جیوه پایین می‌آورد و پودر در این زمینه بهتر بوده است۴.
- در آسم، کنار درمان معمول، کنترل بیماری را بهتر کرد۷،۸.
- روزانه حدود ۱ تا ۲ گرم، منظم و کنار دارو؛ در بارداری مکمل نه و روغن روی پوست نه۲،۶،۱۵.
این محتوا آموزشی است و جایگزین مشاوره‌ی پزشک یا متخصص تغذیه نیست.
۸ سؤال از همین مقاله
حالا نوبت شماست
منابع علمی (۱۵)
- Hallajzadeh J, Milajerdi A, Mobini M, et al. Effects of Nigella sativa on glycemic control, lipid profiles, and biomarkers of inflammatory and oxidative stress: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled clinical trials. Phytotherapy Research. 2020;34(10):2586-2608. doi:10.1002/ptr.6708
- Saadati S, Naseri K, Asbaghi O, et al. Nigella sativa supplementation improves cardiometabolic indicators in population with prediabetes and type 2 diabetes mellitus: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Frontiers in Nutrition. 2022;9:977756. doi:10.3389/fnut.2022.977756
- Karimi M, Pirzad S, Pourfaraji SMA, et al. Effects of black seed (Nigella sativa L.) on cardiometabolic indices in type 2 diabetic patients: A systematic review and meta-analysis of RCTs. Complementary Therapies in Medicine. 2025;90:103174. doi:10.1016/j.ctim.2025.103174
- Sahebkar A, Soranna D, Liu X, et al. A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials investigating the effects of supplementation with Nigella sativa (black seed) on blood pressure. Journal of Hypertension. 2016;34(11):2127-2135. doi:10.1097/HJH.0000000000001049
- Mousavi SM, Sheikhi A, Varkaneh HK, et al. Effect of Nigella sativa supplementation on obesity indices: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Complementary Therapies in Medicine. 2018;38:48-57. doi:10.1016/j.ctim.2018.04.003
- Kaatabi H, Bamosa AO, Badar A, et al. Nigella sativa Improves Glycemic Control and Ameliorates Oxidative Stress in Patients with Type 2 Diabetes Mellitus: Placebo Controlled Participant Blinded Clinical Trial. PLoS ONE. 2015;10(2):e0113486. doi:10.1371/journal.pone.0113486
- Koshak A, Wei L, Koshak E, et al. Nigella sativa Supplementation Improves Asthma Control and Biomarkers: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial. Phytotherapy Research. 2017;31(3):403-409. doi:10.1002/ptr.5761
- Han A, Shi D. The efficacy of Nigella sativa supplementation for asthma control: a meta-analysis of randomized controlled studies. Advances in Dermatology and Allergology. 2021;38(4):561-565. doi:10.5114/ada.2020.93220
- Tavakkoli A, Mahdian V, Razavi BM, Hosseinzadeh H. Review on Clinical Trials of Black Seed (Nigella sativa) and Its Active Constituent, Thymoquinone. Journal of Pharmacopuncture. 2017;20(3):179-193. doi:10.3831/KPI.2017.20.021
- Farhan N, Salih N, Salimon J. Physiochemical properties of Saudi Nigella sativa L. ('Black cumin') seed oil. OCL. 2021;28:11. doi:10.1051/ocl/2020075
- Khaikin E, Chrubasik-Hausmann S, Kaya S, Zimmermann BF. Screening of Thymoquinone Content in Commercial Nigella sativa Products to Identify a Promising and Safe Study Medication. Nutrients. 2022;14(17):3501. doi:10.3390/nu14173501
- Arslan E, Sayin S, Demirbas S, et al. A case study report of acute renal failure associated with Nigella sativa in a diabetic patient. Journal of Integrative Medicine. 2013;11(1):64-66. doi:10.3736/jintegrmed2013010
- Zedlitz S, Kaufmann R, Boehncke WH. Allergic contact dermatitis from black cumin (Nigella sativa) oil-containing ointment. Contact Dermatitis. 2002;46(3):188. doi:10.1034/j.1600-0536.2002.460318.x
- Gaudin O, Toukal F, Hua C, et al. Association Between Severe Acute Contact Dermatitis Due to Nigella sativa Oil and Epidermal Apoptosis. JAMA Dermatology. 2018;154(9):1062. doi:10.1001/jamadermatol.2018.2120
- Fargeas M, Calugareanu A, Ben-Said B. Drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (DRESS) syndrome after topical use of Nigella sativa (black cumin) oil. Contact Dermatitis. 2022;87(2):203-204. doi:10.1111/cod.14127
این مقاله چقدر به کارت آمد؟
— از ۵ · ۰ رأی
پرسش و گفتگو
سؤال‌ها و تجربه‌ها (۰)
هر سؤالی دربارهٔ این موضوع داری همین‌جا بپرس. تیم غذا.com و بقیهٔ خواننده‌ها جواب می‌دهند؛ پاسخ‌های مفید را با دکمهٔ لایک بالا بیاور.
هنوز کسی چیزی نپرسیده. اولین سؤال را تو بپرس.