از خوشه تا ادویه‌دان
سماق چیست و چه چیزی در آن هست
سماقی که روی کباب و سالاد می‌پاشیم، میوه‌ی خشک و آسیاب‌شده‌ی گیاه Rhus coriaria است. این گیاه از خانواده‌ی Anacardiaceae است؛ همان خانواده‌ای که بادام هندی، پسته و انبه هم در آن هستند۱۶.
طعم ترش سماق بیشتر از اسیدهای آلی مثل اسید مالیک می‌آید. رنگ قرمزش هم به آنتوسیانین‌ها مربوط است. در میوه‌ی سماق ترکیبات فنولی فراوانی پیدا شده است؛ از جمله گالیک اسید، تانن‌ها و فلاونوئیدهایی مثل کوئرستین۱۵. سهم فیبر در میوه‌ی خشک سماق بین ۱۴٫۶ تا ۲۲ درصد گزارش شده است۱۵. پتاسیم، کلسیم، منیزیم و آهن هم از مواد معدنی اصلی آن هستند و مقدارشان به محل رویش بستگی دارد۱۵.
بخش بزرگی از آنچه درباره‌ی خاصیت آنتی‌اکسیدانی این ترکیبات گفته می‌شود از آزمایش‌های آزمایشگاهی و حیوانی آمده است۱۵. ما در این مقاله فقط سراغ نتایجی می‌رویم که در انسان آزموده شده‌اند.
قند ناشتا، HbA1c و انسولین
قند خون: پرشواهدترین بخش ماجرا
تا امروز دست‌کم ۱۶ کارآزمایی تصادفی با حدود ۱۲۲۵ شرکت‌کننده اثر سماق را روی شاخص‌های قلبی‌متابولیک سنجیده‌اند۱. قند خون یکی از پرتکرارترین پیامدهای این مطالعات است.
خوشه‌ی سماق: هر دانه یک کارآزمایی انسانی
هشت کارآزمایی منتخب؛ جمعیت، مقدار، مدت و نتیجه.
قند ناشتا از ۱۵۰ به ۱۳۱ میلی‌گرم در دسی‌لیتر و HbA1c از ۶٫۷۵ به ۶٫۱۸ درصد رسید۵.
قند ناشتا
در فراتحلیل ۱۵ کارآزمایی، قند ناشتا به‌طور میانگین حدود ۵ میلی‌گرم در دسی‌لیتر پایین آمد۲. وقتی مصرف ۱۲ هفته یا بیشتر طول کشیده بود، این کاهش به حدود ۷ میلی‌گرم در دسی‌لیتر رسید۲. فراتحلیل دیگری هم کاهشی حدود ۴ میلی‌گرم در دسی‌لیتر گزارش کرد و نشان داد اثر در مقدارهای ۳ گرم در روز و مدت‌های طولانی‌تر روشن‌تر است۱.
قند سه‌ماهه و انسولین
HbA1c در سه کارآزمایی به‌طور میانگین حدود نیم درصد پایین آمد۱،۲. انسولین ناشتا و شاخص مقاومت به انسولین (HOMA-IR) هم کاهش پیدا کردند۲،۳.
یک نمونه‌ی واقعی
در یک کارآزمایی دوسوکور، ۴۱ بیمار دیابت نوع ۲ سه ماه روزانه ۳ گرم پودر سماق یا دارونما گرفتند. در گروه سماق قند ناشتا از حدود ۱۵۰ به ۱۳۱ میلی‌گرم در دسی‌لیتر و HbA1c از ۶٫۷۵ به ۶٫۱۸ درصد رسید؛ در گروه دارونما تغییر چشمگیری دیده نشد۵. در همین مطالعه آپولیپوپروتئین A1 بالا رفت و آپولیپوپروتئین B پایین آمد۵.
قلب و رگ‌ها
چربی و فشار خون
چربی خون
یک فراتحلیل جدید با ۱۷ کارآزمایی و ۱۱۷۰ نفر نشان داد سماق کلسترول بد (LDL) را حدود ۱۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر، کلسترول تام را حدود ۹ و تری‌گلیسرید را حدود ۹ میلی‌گرم در دسی‌لیتر پایین می‌آورد و کلسترول خوب (HDL) را حدود ۳ میلی‌گرم در دسی‌لیتر بالا می‌برد۳. پژوهشگران قطعیت این یافته‌های چربی را «بالا» ارزیابی کردند۳. فراتحلیل دیگری هم نتیجه‌ی مشابهی برای LDL، HDL و تری‌گلیسرید گرفت۱.
در یکی از کارآزمایی‌ها، افراد دارای چربی خون بالا شش هفته روزانه ۱ گرم سماق گرفتند و سطح HDL و آپولیپوپروتئین A1 خونشان بالا رفت۸. در کارآزمایی دیگری روی افراد دارای چربی خون بالا، کپسول سماق روزی ۱ گرم با بهبود فشار خون، کلسترول تام و عملکرد رگ‌ها همراه بود۹،۱۱.
اولین فراتحلیل چربی خون که فقط سه کارآزمایی را تجمیع کرده بود، تفاوت معناداری پیدا نکرده بود۷. نتایج بالا حاصل مطالعات بیشتر و جدیدتر است.
فشار خون
سماق فشار خون را بالا نمی‌برد و در مطالعات کمی هم پایین آورده است. در دو فراتحلیل، فشار دیاستولیک (عدد پایین) به‌طور میانگین حدود ۳ میلی‌متر جیوه کم شد۲،۳. اثر بر فشار سیستولیک در کل مطالعات یکدست نبود۲،۳، اما در کارآزمایی‌های جداگانه دیده شده است:
- در ۴۷ فرد مبتلا به سندرم متابولیک، روزی دو کپسول ۵۰۰ میلی‌گرمی سماق در ۶ هفته فشار سیستولیک را حدود ۵٫۶ میلی‌متر جیوه پایین آورد، در حالی که در دوره‌ی دارونما تغییری نکرد۱۱.
- در ۸۰ بیمار مبتلا به فشار خون بالا که کاپتوپریل مصرف می‌کردند، افزودن روزی ۱ گرم سماق به مدت ۸ هفته فشار خون را بیشتر از دارونما پایین آورد۱۰.
اثر سماق در فراتحلیل‌ها، به زبان عدد
هر نقطه میانگین تغییر در گروه سماق نسبت به دارونماست و خط دو طرفش بازه‌ی اطمینان ۹۵٪.
فراتر از قند
کبد چرب، وزن و سالمندان
کبد چرب غیرالکلی
در یک کارآزمایی، ۸۴ بیمار کبد چرب ۱۲ هفته روزانه ۲ گرم پودر سماق یا دارونما گرفتند و هر دو گروه رژیم کم‌کالری داشتند۱۲. در گروه سماق آنزیم‌های کبدی (ALT و AST)، شاخص فیبروز کبد، قند ناشتا، انسولین، HbA1c و نشانگر التهابی hs-CRP بیشتر از گروه دارونما کاهش یافت۱۲. یعنی در این مطالعه سماق نه‌تنها به کبد فشار نیاورد، بلکه شاخص‌های کبدی را بهتر کرد.
وزن
در یک کارآزمایی ۱۲ هفته‌ای، ۶۲ زن دارای اضافه‌وزن یا چاقی روی رژیم کم‌کالری بودند و روزی ۳ گرم سماق یا دارونما گرفتند. در گروه سماق وزن، چربی بدن، چربی احشایی و دور کمر بیشتر از گروه دارونما کم شد۱۳. در فراتحلیل‌ها اثر سماق روی وزن کوچک است؛ حدود یک کیلوگرم۱،۳. این اثر در مقدار ۳ گرم در روز بیشتر بوده است۱ و همه‌ی فراتحلیل‌ها آن را معنادار نیافته‌اند۲،۴. پس سماق در کنار رژیم کم‌کالری کمک می‌کند، نه به‌تنهایی.
مقدار، مدت، شکل
روش درست مصرف، انتخاب و نگهداری
مقدار و مدت چه فرقی می‌کند؟
نتیجه‌ی زیرگروه‌های فراتحلیل‌ها برای قند ناشتا و وزن.
- انتخاب در خریدسماق خالص و بدون نمک بخرید و برچسب را بخوانید. پژوهشگران یادآوری کرده‌اند که سدیم موجود در سماق می‌تواند روی فشار خون اثر بگذارد۱. پس نوع نمک‌دار برای کسی که فشار خون بالا دارد انتخاب خوبی نیست.
- رنگ و طعمسماق مرغوب قرمز تیره و ترش است؛ این رنگ و طعم از آنتوسیانین‌ها و اسیدهای آلی آن می‌آید۱۵.
- نگهداریدر ظرف دربسته، دور از نور، گرما و رطوبت نگه دارید تا رنگ و عطرش حفظ شود.
قبل از شروع بخوانید
چه کسانی احتیاط کنند
- حساسیت به بادام هندی، پسته یا انبهسماق با این‌ها هم‌خانواده است. در یک مطالعه روی ۵۶ کودک با احتمال آلرژی به بادام هندی، سماق هم در میان گیاهان این خانواده آزموده شد و حدود ۱۹ درصد از کودکان حساس به بادام هندی به گونه‌های دیگر همین خانواده هم حساسیت داشتند۱۶. اهمیت بالینی این حساسیت مشترک هنوز روشن نیست۱۶، پس اگر چنین آلرژی‌ای دارید، پیش از مصرف با پزشک آلرژی مشورت کنید.
- مصرف داروی کاهنده‌ی قند خونسماق در کارآزمایی‌ها قند خون را کمی پایین آورده است۲،۵. اگر داروی دیابت یا انسولین مصرف می‌کنید، قندتان را پایش کنید و پزشک را در جریان بگذارید.
- مصرف داروی فشار خوندر کارآزمایی‌ها، سماق در کنار داروی فشار خون، فشار را بیشتر پایین آورد۱۰،۱۱. فشارتان را منظم اندازه بگیرید.
- فشار خون بالا و رژیم کم‌نمکفقط سماق بدون نمک۱.
- بارداری، شیردهی و کودکانکارآزمایی‌ها روی بزرگسالان انجام شده‌اند۱،۳؛ برای این گروه‌ها، مقدار مکملی را بدون نظر پزشک مصرف نکنید. مقدار معمول چاشنی در غذا موضوع جداگانه‌ای است.
- عوارضدر فراتحلیل‌ها عوارض کم و خفیف گزارش شد و تفاوتی با دارونما نداشت۳. در کارآزمایی سندرم متابولیک هم کسی به علت عارضه از مطالعه خارج نشد۱۱.
اگر فقط یک بخش را می‌خوانید
جمع‌بندی در ۵ خط
- سماق قند ناشتا و قند سه‌ماهه را کمی پایین می‌آورد؛ اثر در مصرف ۱۲ هفته‌ای روشن‌تر است۱،۲.
- کلسترول بد و تری‌گلیسرید را کم و کلسترول خوب را کمی زیاد می‌کند۱،۳.
- فشار خون را بالا نمی‌برد و فشار دیاستولیک را حدود ۳ میلی‌متر جیوه کم می‌کند۲،۳.
- در کبد چرب، شاخص‌های کبدی را بهتر کرد و در کنار رژیم کم‌کالری به کاهش وزن کمک کرد۱۲،۱۳.
- روزانه ۱ تا ۳ گرم، خالص و بدون نمک؛ با آلرژی به بادام هندی یا پسته احتیاط کنید۱،۱۶.
این محتوا آموزشی است و جایگزین مشاوره‌ی پزشک یا متخصص تغذیه نیست.
۸ سؤال از همین مقاله
حالا نوبت شماست
منابع علمی (۱۶)
- Jafarpour A, Jalali S, Akhlaghi M, Amin Amlashi M. The effect of Sumac on cardiometabolic parameters in adults: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Frontiers in Nutrition. 2024;11:1305024. doi:10.3389/fnut.2024.1305024
- Taheri S, Sohrabi Z, Bahari H, et al. Effects of Sumac Consumption on Blood Pressure, Glycemic Indices, and Body Composition in Adults: A GRADE-assessed Systematic Review and Dose-response Meta-analysis. Diabetes & Metabolic Syndrome: Clinical Research & Reviews. 2024;18(9):103122. doi:10.1016/j.dsx.2024.103122
- Huang H, He B, Zhou G, Cui Y, Pu R. Quantitative assessment of the effects of sumac (Rhus Coriaria) supplementation on cardiovascular disease risk factors: evidence from a meta-analysis of randomized controlled trials. BMC Complementary Medicine and Therapies. 2025;26:15. doi:10.1186/s12906-025-05213-1
- Jafari A, ParsiNezhad B, AhmadianMoghaddam M, et al. Sumac (Rhus coriaria L.) and Human Metabolic Health: A Systematic Review and Meta-Analysis. Endocrinology, Diabetes & Metabolism. 2025;9(1):e70135. doi:10.1002/edm2.70135
- Shidfar F, Rahideh ST, Rajab A, et al. The Effect of Sumac (Rhus coriaria L.) Powder on Serum Glycemic Status, ApoB, ApoA-I and Total Antioxidant Capacity in Type 2 Diabetic Patients. Iranian Journal of Pharmaceutical Research. 2014;13(4):1249-1255. doi:10.22037/ijpr.2014.1585
- Mohit M, Nouri M, Samadi M, et al. The effect of sumac (Rhus coriaria L.) supplementation on glycemic indices: A systematic review and meta-analysis of controlled clinical trials. Complementary Therapies in Medicine. 2021;61:102766. doi:10.1016/j.ctim.2021.102766
- Akbari-Fakhrabadi M, Heshmati J, Sepidarkish M, Shidfar F. Effect of sumac (Rhus Coriaria) on blood lipids: A systematic review and meta-analysis. Complementary Therapies in Medicine. 2019;40:8-12. doi:10.1016/j.ctim.2018.07.001
- Hajmohammadi Z, Heydari M, Nimrouzi M, et al. Rhus coriaria L. increases serum apolipoprotein-A1 and high-density lipoprotein cholesterol levels: a double-blind placebo-controlled randomized clinical trial. Journal of Integrative Medicine. 2018;16(1):45-50. doi:10.1016/j.joim.2017.12.007
- Asgary S, Salehizadeh L, Keshvari M, et al. Potential Cardioprotective Effects of Sumac Capsule in Patients With Hyperlipidemia: A Triple-Blind, Randomized, Placebo-Controlled Crossover Trial. Journal of the American College of Nutrition. 2018;37(4):286-292. doi:10.1080/07315724.2017.1394237
- Ardalani H, Hassanpour Moghadam M, Rahimi R, et al. Sumac as a novel adjunctive treatment in hypertension: a randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial. RSC Advances. 2016;6(14):11507-11512. doi:10.1039/C5RA22840A
- Mirenayat FS, Hajhashemy Z, Siavash M, Saneei P. Effects of sumac supplementation on metabolic markers in adults with metabolic syndrome: a triple-blinded randomized placebo-controlled cross-over clinical trial. Nutrition Journal. 2023;22:25. doi:10.1186/s12937-023-00854-9
- Kazemi S, Shidfar F, Ehsani S, et al. The effects of sumac (Rhus coriaria L.) powder supplementation in patients with non-alcoholic fatty liver disease: A randomized controlled trial. Complementary Therapies in Clinical Practice. 2020;41:101259. doi:10.1016/j.ctcp.2020.101259
- Hariri N, Darafshi Ghahroudi S, Jahangiri S, et al. The beneficial effects of sumac (Rhus coriaria L.) supplementation along with restricted calorie diet on anthropometric indices, oxidative stress, and inflammation in overweight or obese women with depression: A randomized clinical trial. Phytotherapy Research. 2020;34(11):3041-3051. doi:10.1002/ptr.6737
- Soleymani Majd N, Coe S, Lightowler H, Thondre PS. The effect of high-polyphenol sumac (Rhus coriaria) on food intake using sensory and appetite analysis in younger and older adults: A randomized controlled trial. Food Science & Nutrition. 2023. doi:10.1002/fsn3.3369
- Alsamri H, Athamneh K, Pintus G, Eid AH, Iratni R. Pharmacological and Antioxidant Activities of Rhus coriaria L. (Sumac). Antioxidants. 2021;10(1):73. doi:10.3390/antiox10010073
- Bastiaan-Net S, Reitsma M, Cordewener JHG, et al. IgE Cross-Reactivity of Cashew Nut Allergens. International Archives of Allergy and Immunology. 2019;178(1):19-32. doi:10.1159/000493100
این مقاله چقدر به کارت آمد؟
— از ۵ · ۰ رأی
پرسش و گفتگو
سؤال‌ها و تجربه‌ها (۰)
هر سؤالی دربارهٔ این موضوع داری همین‌جا بپرس. تیم غذا.com و بقیهٔ خواننده‌ها جواب می‌دهند؛ پاسخ‌های مفید را با دکمهٔ لایک بالا بیاور.
هنوز کسی چیزی نپرسیده. اولین سؤال را تو بپرس.